NHỮNG CÂU HỎI KỲ THÚ
VỀ THẾ GIỚI QUANH TA

BÍ MẬT VÈ THÉ GIỚI ĐỘNG VẬT

Biên mục trên xuất bản phẩm của Thư viện Quốc gia Việt Nam

Phương Hiếu
Bí mật về thế giới động vật / Phương Hiếu b.s. - Tái bản. - H. : Lao
động, 2015. - 179tr. ; 23cm. - (Những câu hỏi kì thú về thế giới quanh ta)
1. Động vật 2. Khoa học thường thức 3. Sách thường thức
590-dc23
LDH0072p-CIP

NHỮNG CÂU HỎI KỲ THÚ
VỀ THẾ GIỚI QUANH TA

BÍ MẬT VỀ THẾ GIỚI
ĐỘNG VẬT
P h ư o n g H iế u biên soạn

N H À X U Ấ T BẢN LAO ĐỘ NG
HÀ N Ộ I -2 0 1 5

lời mở đầu
Thế k ỉ X X là th ế k í có rất nhiều phát hiện khoa học và phát m inh k ĩ
thuật. Việc p h á t m inh ra m áy bay, công nghiệp sản xuất ô tô, phát triển
trên quy m ô lón, việc xây dựng những con đường cao tốc... đã thu hẹp
rất lớn khoáng cách giữa các quốc gia và khu vực. Việc p h á t m inh ra
thuốc kháng sirứì, thuốc vắcxin tiêm chủng cho nhiều loại bệnh đã giúp
con người loại bó những căn bệnh truyền nhiễm, đe dọa sinh mệnh con
người từ hàng ngàn năm nay.
Việc p h á t m inh và p h ổ cập m áy điều hòa không khí, m áy giặt, tủ
lạrứì, ti vi... đã cải thiện và đem lại rất nhiều thuận lọi cho cuộc sống vật
chất của con người. Việc p h á t m inh ra điện thoại, điện thoại dí động, sự
xuất hiện của m ạng Internet đã giúp hiện thực hoá nguyện vọng tốt đẹp
"bốn phưcmg trời là bạn tri âm cùng kề vai sát cánh "của con người. Việc
hoàn thành công trìrửì bàn đồ gen, sự xuất hiện của k ĩ thuật nhân bản đã
m ở rộng hon nữa kiến thức của con ngưòi về thân th ể mình. Các chuyến
bay của tàu vũ trụ, việc xây dựng trạm không gian đã giúp con người
vưon rộng tầm m ắt và xa hon nữa trong vũ trụ bao la... Tất cả những
điều ấy không những thay dổi phưong thức sản xuất, thay đổi lối sống
cùa loài ngưòi, thay đổi k ế t cấu nền kinh tế mà còn thay đổi toàn bộ nhận
thức của con người về th ế giói khách quan, xây dựng nên m ột nền tảng lí
luận khoa học hoàn toàn mói. Xét trên m ột phương diện nào đó, quy mô
sán xuất và sự p h á t triển của khoa học k ĩ thuật trong 100 năm của th ế k ỉ
XX đã vượt qua sự p h á t triển trong hàng ngàn năm lịch sử của con người,
tính từ kh i con người phát m inh ra chữ viết. N hưng đồng thòi chúng
cũng đem lại m ột hậu quả nghiêm trọng như m ất cân bằng sinh thái,
nhiều loài sinh vật bị diệt chủng, ò nhiễm m ôi trường... Cuối cùng loài
người củng đã nhận thức được rằng nếu khai thác vô độ, tàn phá tự

nhiên thì con người sẽ bị tự nhiên trìmg phạt. Chỉ có th ể cư xử hài hoà
với tự nhiên con người m ới đạt được m ục tiêu p h á t triển lâu bền cùa
mình, vừa không làm hại m ôi trường, vừa không gày nguy hiểm tói cuộc
sống của m ình và sự phát triển của các th ế hệ sau này.
Thế k ỉ XXI sẽ là th ế k ỉ khoa học k ĩ thuật tiếp tục phát triển m ạnh m ẽ
và nền kinh tế tri thức đưcỵc toàn cầu hóa rộng rãi. N hững ngành khoa
học có k ĩ thuật cao và là nền tảng cho khoa học hiện đại như k ĩ thuật tin
học, khoa học về tuổi thọ của con ngưòi và bàn đồ gen sẽ có bước đột phá
và sự phát triển mói.
Sau ba mưcri năm cải cách đổi mới, nền khoa học k ĩ thuật, quy m ô
nền kinh tế đã có những sự thay đổi và tiến bộ lớn lao; Lấy giáo dục đ ể
đưa đất nước đi lên, lấy khoa học k ĩ thuật chấn Inm g đất nưóc, đó là lí
tưởng và sự nghiệp mà chúng ta luôn phấn đấu theo đuổi. Việc hiện thực
hóa lí tưởng và p hát triển sự nghiệp ấy không chỉ dựa vào sự nỗ lực của
th ế hệ hôm nay mà hon nữa còn là trọng trách của th ế hệ k ế tiếp bải vì
chính họ m ói là chủ nhàn thực sự của đâìnước, chủ nhân thực sự của th ế
giói trong th ế k ỉ XXL Xét theo ý nghĩa này, dẫn dắt và bồi dưỡng thanh
thiếu niên học tập các m ôn khoa học, yêu khoa học và có húng thú vói
khoa học; p h ổ cập kịp thời những tri thức khoa học k ĩ thuật mới, bồi
dưỡng tinh thần khoa học, phưcmg pháp nắm vững tri thức khoa học
không chỉ là nhiệm vụ và nội dung quan trọng giảng dạy trong các rửìà
trường mà còn cần phải có sự quan tâm, coi trọng của toàn xã hội.
Bộ sách Những câu hỏi kì thú về thê giói quanh ta - dành cho thiếu
niên đã c ố gắng giói thiệu nhiều tri thức và nhiều kiến giải m ói trong
nghiên cứu khoa học của các ngành khoa học đưong đại; lòi văn trong
sách giàn dị, d ễ hiếu. Chúng tôi tin chắc rằng cuốn sách này sẽ giành
được sự yêu thích của các bạn dọc.

-

6

-

Tại sao lại có một số loài động vật phai ngủ đông?
Mùa đông đến, thoi tiết trở nên rất lạnh giá. Cùng vcMnó, rất nhiều locài
động vật sống trong tự nhiên cũng phải ẩn mình để né tránh mùa đỏng
băng giá. Chúng tránh rét bằng Ccách ngủ một giấc thíật dài. Giấc ngủ này
thưòng kéo dài từ mùa đỏng cho tói tận klii tiết tròi trở nên ấm áp thì chúng
mói tửửi giấc. Dưói đcây là một số locài động vật thường hay ngủ đông.
Các loài vật như ếch, rắn không có chức năng giữ ấm cho co thể nên
nhiệt lưọng trong người chúng thường tiêu tan rất nhanh chóng. Nhiệt
độ cơ thê của chúng thay đổi cùng vói sự thay đổi của khí hậu thòi tiết
bên ngoài. Klìi mùa đông giá lạnh đến, nhiệt độ hạ xuống thấp, để thích
ứng vói điều kiện khí hậu, nhiệt độ thấp, chúng phải ẩn mình dưói nước
hoặc chạy vào hang động, các khe hở để ngủ đông. Lúc này chức năng
bài tiết, lột xác của chúng ở vào mức thấp nhất, vì vậy chúng sử dụng lóp
mỡ đã tích tụ trên cơ thể để nuôi sống chúng trong những ngày ngủ
đông đó, duy trì rrhững nhu cầu tối thiểu nhất của cuộc sống.
Ngủ đông là sự thích ứng đối vói nhiệt độ môi trường cực thấp của
các loài động vật. Việc ngủ của động vật bao gồm cả ngủ đông và ngủ
hè. Loài ếch và rắn là nliữiig động vật thuộc loại ngủ đông. Ngoài ra các
loài động vật như: dtri, nhím, rái cá, chuột hoang... cũng đều có hiện
tượng ngủ đông. Ngủ đông là sự thích ứng của các loài động vật đối với
điều kiện môi trường không tốt I\hư nhiệt độ thấp, thức ăn ít... Ngược lại
ngủ hè lại là sự thích ứng của các loài động vật đối với điều kiện môi
trường nắng cháy, hanh khô.
Ví dụ: locài hải sâni lấy những loài sinh vật nhỏ ỏ biển làm thức ăn.
Khi mùa hè tới, dơ có sự chiếu rọi của ánh nắng mặt tròi nên nhiệt độ
trên mặt nước biển trở nên nóng và cao hơn, làm cho các loài siiìh vật
nhỏ sống trên biển phcải nổi trên mặt nước. Loài hải sâm sống ở dưói đáy
biển do thiếu thức ăn nên phải ngủ hè. Loài thằn lằn, cá trắm cỏ do mùa
hè quá nóng bức cho nên chúng cũng thực hiện biện pháp ngủ hè.
Hiện tượng ngủ hè là một trạng thái mà hoạt động sống của động
vật ở vào mức độ thấp nhâ't, thông thường biểu hiện ở các hiện tượng

như: ngừng kiếm thức ăn, không hoạt động, ngủ liên miên, hô hấp yếu ớt
và nhiệt độ cơ thể hạ thấp. Trước khi đi vào giấc ngủ, những loài động
vật này đều phải tăng lượng mở trong cơ thể để làm thức ăn nuôi sống
những ngày ngủ đó và chuẩn bị cho những nhu cầu cần thiết trong suốt
thòi gian ngủ cho đến khi tmh lại.
Những động vật khác nhau thì thòi kì ngủ cũng không giống nhau.
Các loài động vật có nhiệt độ hay thay đổi như ếch, rắn về cơ bản thường
là không ăn, không cử động, không tỉnh giấc trong suốt thòi gian ngủ
đông cho đến tận khi thời tiết trở nên ấm áp. Vì thế, nếu như thực hiện
biện pháp thay đổi một cách cưỡng chế nhiệt độ môi trường bên ngoài
thì chúng sẽ phát sinh những biến đổi về nhiệt độ trong cơ thể và sẽ xảy
ra hàng loạt những phản ứng. Vào mùa hè, nếu để con ếch vào trong một
môi trường lạnh giá, chúng sẽ thực hiện biện pháp ngủ đông, nếu đem
con ếch từ trong trạng thái ngủ đông vào một môi trường có nhiệt độ ấm
áp thì chúng sẽ tỉnh giấc, từ bỏ trạng thái ngủ đông. Thế nhưng, những
loài động vật có nhiệt độ ổn định như loài nhím, loài gấu... thì chúng có
thể tự điều tiết nhiệt độ cơ thể khi ngủ đông, trong mỗi khoảng thòi gian
nhất định chúng lại tmh giấc sau đó lại tiếp tục chìm vào giấc ngủ.
Chúng sẽ không chìm vào giâ'c ngủ cùng vói sự biến đổi nhiệt độ mang
tmh cưỡng chế từ bên ngoài.
Sức chịu đựng của các loài động vật đối vói môi trường nhiệt độ cao
và nhiệt độ thấp đều có giói hạn. Nhiệt độ cao rất có hại đối vói sức khỏe
cuộc sống của chúng. Động vật chết do nhiệt độ thấp lại là do cơ cấu cơ
thể bị đông kết, kết cấu tê bào bị phá vỡ, cuối cùng chức năng thay thê
lẫn nhau cũng do đó mà bị ngừng trệ. Ngủ đông và ngủ hè của các loài
động vật chứìh là sự biểu hiện mang tính thích ứng của các loài động vật
đó vói điều kiện môi trường nhiệt độ thấp nhất.

Bạn có biết cừu Dolly được sinh ra như
như thế nào không?
Thông thưòng sau khi cừu bố và cừu mẹ giao phối vói nhau thì cừu mẹ
mang thai và sinh ra chú cừu con. Đây là phưong thức sinh sản hữu tính
phổ biến của thế giói động vật. Vậy cừu Dolly đưọc sừủì ra như thế nào?
-

8

-

"Cừu nhân bản" - Cừu Dolly thì lại được sinh ra bằng việc áp dụng
phưong thức sinh sản vô tính hiếm thấy ở loài động vật đặc biệt là ở
những loài động vật bậc cao. Cừu "Dolly" được sinh ra bằng việc áp dụng
các kì thuật khoa học về nhân bản được sự chỉ đạo của tiến sĩ khoa học
VVeiermote thuộc trung tâm nghiên cứu Luosiíu - Arửi Quốc.
"Nhân bản" được dịch sang tiếng Anh đó là "Clone", hiện tại, ý nghĩa
nội hàm của từ ngữ này là sự nhân bản giữa sinh sản vô túih vói các tê
bào. Cừu Dolly được sinh ra qua quá trình sau: trước hết, lấy nhân tế bào
từ trong tế bào bình thường ở tuyến vú của một con cừu mẹ 6 tuổi sau đó
đem cấy vào trong tế bào trứng của một con cừu khác, làm cho nó sứih
thành các phôi thai, rồi lại đem phôi thai này đưa vào trong tử cung của
một con cừu mẹ thứ 3. Kết quả là vào tháng 7 năm 1996, một chú cừu đực
đã ra đòi có tên là Dolly. Cìm Dolly là loài động vật có vú được sinh ra
bằng phưong pháp "nhân bản" đầu tiên trên thế giói. Điều này đã gây
chấn động dư luận quốc tế.
Cừu Dolly có 3 người mẹ. Một ngưòi mẹ cung cấp cho nó tế bào
trứng, một cho nó nhân tê bào tuyến vú, một cho nó noi nuôi dưỡng phôi
thai - tử cung. Thê nhưng, dưới góc độ di truyền học, người mẹ (cừu mẹ)
6 tuổi mà cung cấp cho nó nhân tế bào tuyến vú mói là ngưòi mẹ thực sự
của cừu Dolly.
Sau này, vào năm 1998, lần lượt các quốc gia như Nhật, Anh, Mỹ, Ý...
lại cho ra đòi loài chuột bằng phưong pháp nhân bản. Năm 1999, tiến sĩ
Dưong Hưong Trung ngưòi Hoa gốc Mĩ đã thành công trong việc nhân
bản thành công tế bào của bò và đã mỏ ra kĩ thuật nhân bản rộng khắp.
Việc nghiên cứu và ứng dụng kĩ thuật nhân bản có ảnh hưỏng rất
lón đối vói sinh trưởng của lìhân loại sau này. Bằng kĩ thuật rứiân bản
này con ngưòi có thể duy trì bảo tồn được những loài động vật hung dữ,
đang có nguy cơ tuyệt chủng và phục chế những cơ quan của con ngưòi,
đóng góp vào sự nghiệp y học thế giói.

Tên lửa "rắn đuôi chuông" được tạo ra như thế nào?
Trong chiến tranh, tên lửa "Rắn đuôi chuông" có thể bắn chứih xác
mục tiêu như máy bay, xe cộ... tỉ lệ sát thương cao độ của chúng khiến
mọi ngưòi rất khiếp đảm. Sở dĩ như vậy là do khi động cơ của các loại
-

9

-

máy bay, tàu thuyền này chạy chúng sẽ thải ra nhiên liệu, từ đó tạo ra
các tia hồng ngoại. Trong khi đó, tên lửa "Rắn đuôi chuông" có gắn thiết
bị dẫn đường có thể đuổi theo tia hồng ngoại đó. Thiết bị dẫn đường này
chính là một thiết bị được tạo ra bằng việc mô phỏng chỗ lõm ở phần má
của con rắn đuôi chuông.
Rắn đuôi chuông là một loài rắn độc sống ở Bắc Mỹ. ớ Nam Mỹ,
châu Phi cũng có loại rắn tưong tự như vậy. Sở dĩ gọi chúng là Rắn đuôi
chuông là bởi vì đuôi của chúng khi ve vẩy có thể tạo ra nhCmg tiếng kêu
"reng reng".
Bộ phận đầu của loài rắn độc này được phân thành 2 mặt cắt. Giữa
phần mũi và mắt có một chỗ lõm vào, vị trí gần giống vói phần má. Vì
vậy được gọi là phần lõm ở má. Nó là cơ quan cảm thụ tia hồng ngoại, có
ngưòi gọi nó là "cơ quan đo nhiệt" hoặc "cơ quan định vị nhiệt". Phần
lõm ở má là một cái máy sâu của phía trên xương vòm họng của rắn đuôi
chuông. Đầu trước thì rộng, đầu sau thì hẹp, phía trong có lóp màng
mỏng dcày khoảng 25mm. Lóp màng mỏng này phân lõm ở má ra làm 2
khoang trong và ngOcài, khoang trong duy trì nhiệt độ tương đương vói
nhiệt độ môi trường, khoang ngoài theo phưong hướiig có vật thể phát
xạ tia hồng ngoại. Vì vậy, nhiệt độ 2 mặt của màng đcí là hoàn toàn khác
nhau, chúng có thể dùng để cảm nhận sự vật khách quan bên ngoài. Khi
gặp những động vật nhỏ, loài rắn này có thể dựa vào nhiệt lượng mà con
mồi phát tán để mà định vị phương hướng của chúng. Cho dù là vào ban
đêm, Rắn đuôi chuông cũng có thể bắt con mồi một cách rất chính xác.
Phần lõm ở má rất nhạy cảm, có thể nhận biết được nlaiệt độ môi trường
với độ chính xác rất cao, chỉ sai số khoảng 0,003°c. Tên lửa "Rắn đuôi
chuông" được thiết kê dựa trên cấu tạo và công năng của phần lõm ở má
của loài rắn này, được thiết kê và lắp đặt thiết bị dẫn đường, nó giống
như một "cơ quan định vị nhiệt" có thể đuổi theo con mồi căn cứ vào
nhiệt lưcmg phát ra từ những động cơ của những chiếc máy bay đối
phương. Thực ra, nó là loại "vũ khí đo hồng ngoại" mà cho đến nay
những loại thiết bị, vũ khí đo tia hồng ngoại đã đưọc mọi người ứng
dụng rất rộng rãi như thiết bị nhìn ban đêm hồng ngoại, thiết bị chụp
ảnh tia hồng ngoại, kínli hiển vi hồng ngoại... Có thiết bị được dùng cho
trinh sát quân sự, có thiết bị đưcx: dùng cho việc chẩn đoán bệnh trong y
học. Ngoài ra còn có thiết bị dùng cho việc kiểm tra và sửa chữa các linh
kiện điện tủ.
10

-

Tại sao sự thay đổi môi trường sống của một số
loài vật lại giúp chúng ta dự đoán được thời tiết?
Trong thực tiễn sản xuất, sinli hoạt, nhân dân lao động qua quá
trình quan sát nhiều lần đã phát hiện ra rằng, khi thòi tiết biến đổi có rất
nhiều loài động vật nhỏ có những phản ứng đặc biệt. Qua đó nhân dân
lao động đủ tổng kết kinh nghiệm hình thành rất nhiều những câu ngạn
ngữ nliư:
''Con kiến chuyển chỗ ở, con rắn chạy qua đường báo hiệu tròi sắp
có mưa kín"... Những tổng kết kinh nghiệm về sự biến đổi của thòi tiết
luôn có những dự báo cực kì chính xác đối vói thòi tiết ở khu vực đó.
Tại sao một số loài động vật nhỏ lại có thể dự báo đuợc thòi tiết?
Kiến, đỉa, các loài rắn và một số loài cá luôn rất mẫn cảm đối vói sự
thay đổi của thòi tiết. Điều này có mối quan hệ mật thiết đối vói kết cấu
cơ thể, thói quen sống của chúng. Kiến, rắn sống lâu năm trong các hang
đá, các hang động duói lòng đất. Vì vậy khi nhiệt độ, độ ẩm, áp khí có sự
biến đổi khác thường, chúng có thể cảm nhận rất nhanh nhạy và có
những phản ứng thông qua cơ quan cảm nhận đặc biệt. Ví dụ như
chuyển chỗ ở đi nơi khác dự báo rằng thòi tiết sẽ có những thay đổi. Bỏi
vì mưa lớn sẽ làm tràn ngập, cuốn trôi tổ của chúng vì vậy chúng phải
chủ động chuyển đến chỗ cao ráo trước.
Có lúc do thời tiết, khí hậu khô hanh, hơn nữa do phải duy trì cuộc
sông trong một khoảng thời gian dài cho nên loài kiến sẽ chuyển từ noi
cao xuống noi thấp hơn để tìm kiếm nguồn nước ngọt ở dưới lòng đất.
Cá quả cũng là một loài có những biểu hiện về thòi tiết hết sức sống
động, nhạy cảm. Da của chúng có những hoa văn rất chi tiết, tuy chức
năng tiết nưóc ra và hút nưóc vào không được tốt nhưng nó lại rất nhạy
cảm đối với những ảnh hưởng bởi nhiệt độ, khí hậu ở bên ngoài. Khi thời
tiết trong xanh, êm dịu, độ ẩm trong không khí thấp thì da cá trở nên rất
khô ráp. Tròi sắp mưa, khí áp thấp, độ ẩm cao, nhiệt độ giảm thì nhiệt độ

trong cơ thể con cá cũng giảm xuống. Vì vậy, căn cứ vào phía lưng của
con cá quả khô ráp hay là ướt chúng ta có thể phán đoán được thòi tiết là
trong xanh hay sắc có mưa bụi.
Thường thì loài đỉa có khả năng dự báo tròi mưa hay là nắng tưong
đối chuẩn xác. Khi chúng lặng yên điều đó có nghĩa là tròi sẽ nắng, trong
xanh; nếu như chúng nổi lên mặt nước boi lội lung tung thì báo hiệu tròi
sắp có mưa. Hon nữa, trước khi có mưa to gió lớn, loài cá chạch sẽ là loài
có những phản ứng khác thường nhiều nhất.
Sau khi những loài động vật nhỏ có những phản ứng đối với sự
thay đổi của thòi tiết và được mọi người quan sát, tổng kết thì con
ngưòi có thể dự báo được một cách rất chuẩn xác những hiện tượng
biến đổi mang tính cục bộ, kịp thời. Vấn đề này, ngay cả việc chúng ta
có những thiết bị dự báo khí tượng thủy văn hiện đại cũng không
chuẩn xác được bằng chúng.

Tdi sao có rất nhiều loài động vật
có khả năng tái sinh?
Nói tới "Sơn hào hải vị" thì hải sâm là một trong những loại hải sản
tươi sống rất tuyệt vòi. Thực ra nó là một loài động vật cức bì trong họ
động vật không có xương sống cấp thấp.
Hải sâm sống trên biển, cơ thể của nó rất mềm yếu. Mỗi khi có kẻ
thù tiến gần chúng, chúng sẽ phun ra một loại chất lỏng, lọi dụng lúc kẻ
thù không chú ý chúng sẽ nhanh chân chạy mất. Những phản xạ mang
tính bảo vệ này không nliững không gây ra bâ't kì sự tổn hại gì đến sứứi
mạng của chúng mà còn làm cho phần ruột ở bụng không lâu sau sẽ hình
thành một cái mói. Đó là một phưong thức để né tránh đối thủ.
Ném ruột đi, chặt đứt khoang dạ dày là những cách thường được
các loài động vật cấp thấp hay sử dụng. Sở dĩ cách đó không gây hại cho
chúng là bỏi những loài động vật bậc thấp luôn có những khả năng tái
sinh rất mạnh mẽ.
Loài có khả năng tái sứủì mạnh hơn so vói hải sâm còn phải kể tói
loài hải miên. Nếu như đập nát nó thàrửi các mảnh nhỏ ném xuống biển.
-

12

-

nlìững mảnh nhỏ đó vẫn có thể sống một cách độc lập và trở thành một
cá thể mói hoàn chỉnh. Thậm chí khi các nlià khoa học tiến hành thí
nghiệm đập nát 2 loài hải miên nìcàu vỏ quýt và hải miên vàng rồi đem
chúng trộn lẫn vói nhau, dưới sự quan sát bằng kứứì hiển vi, các nhà
khoa học có thể nhìn thoáng được hai loài hải miên này tự chúng sắp xếp
lại trỏ về vị trí cũ hon nữa còn tạo thành rất nhiều loài hải miên màu vỏ
quýt và hải miên màu vàng mói.
Locài động vật, có khả năng tái sinh cực lớn còn phải kể tói loài giun
đất (sau khi co thể bị chặt đứt, chúng sẽ tái tạo những bộ phận mói), loài
thạch sùng (khi đuôi của chúng bị chặt đứt cũng có khả năng tái sinli trớ
lại); loài bạch tuộc, locài cua khi gặp nguy hiểm chúng sẽ chặt đứt tua
hoặc càng của chúng để thu hút sự chú ý của kẻ thù, sau đó vết thưong
đó có thể tự lành lại và mọc ra bộ phận mói.
Trong quá trình tiến hóa lâu dài của các loài động vật, chúng sẽ dần
hìnlr thành nên các khả năng mang tính bảo vệ để thích ứng vói môi
trường sống đồng thòi duy trì sự sinh tồn và phồn thịnh của chúng.

San hô thuộc loại sinh vật nào?
LocỊ í san hô mà chúng ta thưòng thấy trong cuộc sống hcàng ngày
chủ yếu ở trạng thái cành cây, dùng làm đồ trang trí hoặc bày biện. Vì
vậy không ai nghĩ rằng nó cũng là một dạng động vật.

Trên thực tế, san hô là một loài động vật bậc rất thấp, thuộc loại
động vật xoang tràng trong họ động vật không xưong sống. Chúng có
2 lóp phôi phía trong và phía ngoài. Vách co thể do 2 tầng tế bào và
một tầng chất keo, ở giữa có một khoang tiêu hóa. Mỗi con san hô có 8
tua cảm bao quanh miệng của chúng. Tua cảm có thể bắt mồi (thực
vật) hoặc có thể bằng động tác đong đưa để đẩy nước vào trong miệng
hoặc vào trong xoang tràng để kiếm những thức ăn từ những con sinh
vật nhỏ bé nằm trong nước biển. San hô chỉ có miệng không có hậu
môn, vì vậy thức ăn được đưa từ miệng Vcào và phân củng được thải từ
miệng ra.
San hô râ't thích sống ở khu vực biển nông, nước chảy tương đối
nhanh, nước trong sạch Vtà ấm áp. Thường thì chúng sống ở trên
-

13

-

những bụi đá ngầm dưới đáy đại dưong. Có rất nhiều chủng loại san
hô tuy nhiên loại san hô mà chúng ta thường thấy và quen biết đó là
san hô đá.
Quần thể san hô đỏ sinh sống trong khu vực biển ấm áp, xưong
cùa chúng rất mềm, môi trường sống phù họp nhất đối vóá chúng là
những noi không có sóng to gió lón. Quần thể san hô đỏ được phân
thành trạng thái cành cây thường người ta quen gọi là cây san hô (cành
san hô). Bên trong là một bộ xưong sống mcàu hồng được cấu tạo bỏi
chất vôi (chất can xi), đây cũng là loại san hô mà mọi người thường gọi.
Màu sắc phía ngoài màu đỏ tươi, bộ phận phía bên trong là một cá thể
màu trắng như hình những con thủy tức. Trong nước biển có rất nhiều
chất muối vô cơ. Những con san hô hút những loại châ't muối này trong
từng chất keo, hình thành bộ xương màu đỏ. Bộ xương cùa loài san hô
đỏ này màu sắc rất đẹp. Nó là một thứ dùng cho đồ trang sức, bcày biện
thượng hảo.
Quần thể san hô đá sống ở ven các bờ biển nhiệt đcVi có sóng biển rất
lớn. Bộ xương quần thể của chúng không phcải ở trạng thái cành cây mcà
là ở trcỊiig thái viên tròn. Bộ xương quần thể của chúng không nhằn bóng
mà bề ngoài của chúng có rất nhiều con sam độc. Những con san hô đơn
độc ncày liên tục sinh ra những bộ xương được cấu tạo bởi các chất vôi. Vì
thế bộ xưoiag quần thể cứ phình ra tiến tcVi tạo thành bãi san hô và các
đảo san hô. Rất nlìiều đảo san hô nằm trong Thái Bình Dương được tạo
thành bởi các quần thể san hô đã chết.
San hô không chỉ có nhiều chủng loại mà màu sắc cũng rất đa dạng
phong phú nicàu đỏ, nicàu trắng, màu đen... San hô được sử dụng trong
rất nhiều lĩnh vực. San hô đỏ và San hô đen có thể dùng làm đồ mỹ nghệ.
San hô liễu có tác dụng hạ huyết áp. Tính chất bộ xưong quần thể san hô
có cà mặt tốt lẫn mặt xấu. Mặt tốt giống như San hô đcá có thể sử dụng
làm đồ trang trí kiến trúc, điêu khắc; lotại san hô không đủ cứng có thể
dùng để nung vôi. Những phần mềm của cơ thể san hô dưới nhiệt độ
nhất định Vcà điều kiện cáp lực nhcât định sẽ chuyển hóa thcàiilì dầu. Vì vậy,
những bãi san hô thời cổ đcỊi Vcì hiện đcại có thể tạo thcình các tầng tích trữ
dcần (trừ dcầu). NgOcài ra, san hô hóa thcỊch có gicá trị tham khcảo rất kín cho
việc địiilT ra niên đcỊÌ tính chcất của các địa tầng.

-

14

-

Bạn có biết hải miên
cũng là một loại động vật không?
Trong cuộc sống hàng ngày, mọi người thường sử dụng hải miên:
rửa bát, tắm, hóa tranh... Thực ra, loại hải miên này là loại sản phẩm
nhân tạo được làm ra bằng việc phỏng theo kết câu của loài hải miên
thật. Có lẽ điều khiến mọi ngưòi khó lòng mà tin nổi chứìh là loài hải
miên sống ở biển mói thực sự là loài hải miên đích xác.
Hải miên cũng là một loài động vật tuy nhiên nó thuộc họ động vật
đa lỗ trong loài động vật không xưong sống. Do cơ thể nó mềm như
bông tơ (bọt biển) lại đa phần sống ở trên biển, do đó mà người ta gọi nó
là hải miên (bọt biển).
Hải miên ra đòi cách đây 200 triệu năm vói hơn 100.000 chủng loại
nhưng có thể phân thành mấy loại lớn như sau: Hải miên được cấu tạo
bỏi chất canxi (bao gồm hải miên nhcánh trắng, hải miên thạch...); hải
miên lục phóng (bao gồm hải miên gim bang, hải miên dải lụa...); hải
miên dị thường (bao gồm hải miên đa bản, hải miên thịt...).
Hìnli dạng của hải miên phong phú, đa dạng. Có hình quạt, hình
cầu, hình đèn lồng, hìnli ống, hình b'mh, hình cái chén...; màu sắc tươi
đẹp, diễm lệ; có màu trắng, màu hồng, màu vàng, màu vỏ quýt, màu
xám bạc, hình thể khoảng từ vài mili mét đến hon chục mili mét. Toàn cơ
thể được cấu tcỊO bôi hai lóp tế bào phía trong và phía ngoài. Bề ngoài cơ
thể của hải miên khoảng hơri 400 tỷ lỗ nhỏ tương thông vói các khoang
trong cơ thể. Chúng hút nước biển vào thông qua việc đong đưa, lay
động các tiên mao do những lỗ nhỏ bao quanh toàn thân sinh ra. Các loại
vật châ't như ôxy, chất liên cơ có trong nước biển được lọc qua cơ thể của
hải miên, sau đó biến thành chất vi sinh để hấp thụ. Một con hải miên có
đường kính Icm, cao lOcm mỏi ngày có thể lọc được khọảng 20 nghìn
gam nước biển.

-

15

-

Loài hải miên có khả năng tái sinh cực mạnh, rất thích sống chung
vói các loài sinh vật khác. Ví dụ: tảo biển, hàu, tôm nhỏ... chúng sống
cộng sinh vói nhau. Hải mièn giúp đỡ việc ngụy trang để phòng chống
sự nguy hiểm của kẻ địch, hoặc cung cấp thức àn để duy trì cuộc sống
của các loài sinh vật khác; ngược lại các loài sứih vật khác giúp đỡ việc
làm sạch những chất bẩn, ô nhiễm trong cơ thể của hải miên hoặc là đưa
hải miên chảy theo dòng nưóc.
Loài hải miên kì diệu không chỉ di chuyển đi khắp nơi từ khu vực
đại dương rừiiệt đói đến khu vực biển rộng lớn ở cực bắc lạnh giá của trái
đất hơn nữa người ta còn nhìn thấy cả locài hải miên ở những hồ hoặc
những dòng sông chtảy. Hải miên có thể tiết ra một chất có thể giết chết
những sinh vật nhỏ bé gây hại ở dưới nước xung quanh chúng từ đó giúp
làm sạch nước vùng đó. Chất kháng sinii thiên nhiôn có trong cơ thể của
chúng có thể tiêu diệt vi trùng lao, trị các bệnh về phong thấp và hệ
thống thần kinli.

Bạn biết gì về súa biển?
Sứa biển là một loài động vật bậc rất thấp, thuộc họ động vật xoang
tràng. Sứa biển là loài động vật chứa thành phcần nước nhiều rủìất, có đến
85% cơ thể là nước vì vậy nhìn chúng như chẳng có màu sắc gì cả.
Sứa biển phân bố rất rộng rãi, thân chúng có h'mh bán cầu, đường
kính có thể lên tới 25-50cm. Thường thì chúng nổi trên mặt biển. Cơ thể
của loài sứa biển đưcỊC cấu thành bởi 2 bộ phận: bộ phận nổi trên mặt
nước đưọc gọi là cái "ô" còn bộ phận chìm dưới nước được gọi là "giác
quan bên mép của động vật câ'p thấp".
Đường biên của "ô" không có tua cảm, có khoảng 120-180 nhánh.
Trên "gitác quan bên mép" có miệng hút cỡ nhỏ, đường biên của miệng
hút của tua cảm nhỏ. Sứa biển thực hiện việc lấy thức ăn thông qua rất
nhiều miệng hút nhỏ như vậy. Trên tua cảm của sứa biển có rất nhiều tế
bào kích thích, trong các tê bào này lại có các túi vòi kích thích, trong các
túi vòi kích thích lại có các vòi kích thích. Phía ngoài tế bào kích thích có
các tua. Khi có các tôm, cá nliỏ bơi tỏi gần và vấp phải những cái tua này,
những chiếc vòi kích thích trong các túi vòi kích thích sẽ được phóng ra.
-

16

-

đánh trúng cơ thể của cá, tôm. ở đó, tôm nhỏ bị tê liệt không cử động
đưcx: nữa, trở thành miếng mồi ngon cho loài sứa biển.
Thị giác của locài sứa biển rất kém, nhung dựa vào loài tôm nhỏ sống
kí sinli trên thân thể để phát giác ra kẻ thù. Khi có kẻ thù boi gần về phía
loài sứa biển thì loài tôm nhỏ sẽ phát hiện ra chúng và gây tm hiệu. Sứa
biển cảm ứng được sự phản ứng của loài tôm nên nhanh chóng chìm
xuống, tránh sự truy đuổi của kẻ thù.
Xung quanh cái "ô" của loài sứa biển có hình cầu cảm giác, bên trong
có viên đá thính giác cỡ nhỏ, có thể bắt được các bước sóng nảy sinh do
sự cọ xát giữa sóng biển và không khí khi sắp có bão biển ập tói. Để
tránh bị bão biển làm rách nát cơ thể mềm yếu của chúng vì vậy chúng sẽ
nhanh chóng lặn sâu xuống đáy biển.
Sứa biển có thể dùng làm thức ăn rất tốt. Sứa biển có chứa hàm
lượng vitamin, đạm, chất béo và muối vô cơ rất lớn, chúng là loại thực
phẩm có giá trị dinh dưỡng rất cao. Trohg lĩnh vực y học, do sứa biển có
tác dụng tharứì rửiiệt, gicâi độc vì vậy có thể dùng chúng để chữa trị bệnh
cao huyết áp, thở khò khè, nhọt độc không tên...

"Ngồi mát ăn bát vàng" lầ loằi động vật nhò nào?
Trong giói tự nhiên bao la rộng lớn, có đa dạng phong phú các sinh
vật bậc cao, bậc thấp sinh trưởng Vcà tồn tại. Những sinh vật đa dạng về
chủng loại này là kết quả của sự phát triển và diễn biến lịch sử lâu dài.
Trong quá trình biến hóa của sinh vật, nhu cầu về thực vật, thức ăn,
điều kiện khí hậu Vcà phương thức sống hoàn toàn khác nhau. Đa số
sinh vật đều có thể sống độc lập, thế nhưng cũng có một số loài trong
quá trình phát triển, dần dần biến thành những sinh vật không thể sống
độc lập được. Chúng buộc phải sống suốt đòi hoặc tạm thòi sống trên
cơ thể của Ccác locài sinh vật khác để kiếm thức ăn nuôi sống bản thân
chúng. Tập tính sông như vậy được gọi là sống kí sinh. Một sô động vật
sống kí sinh được gọi là kí sinh trùng. Chúng là những động vật "ngồi
mcát ăn bát vàng".
Có kí sinh trùng trên thực vật, động vật thậm chí sống kí sinh trên
cơ thể ngưòi. kí sinh trùng trên cơ thể người được gọi là kí sinh trùng cơ
17

-

thể người (nhân thể). Trong số chúng, có loài chỉ kí sinh được trên co
thể người, có một sô loài còn có thể kí sinh được trên cơ thê của một sô
loài động vật khác, kí sinh trùng kí sinh trên cơ thể người, cơ thể súc
vật, chúng hút dưỡng chất, máu để nuôi sống bản thân hoặc di chuyển
trên cơ thể người, cơ thể súc vật làm tổn hại tói các cơ quan từ đó dẫn
tói con ngưòi hoặc súc vật bị mắc bệnh. Vì vậy, kí sinh trùng trên cơ thể
người, súc vật là kẻ thù của sức khỏe con người chúng ta và một số loài
súc vật khác.
Ký sinh trùng trên cơ thể người có thể phân thành 3 loại:
Thứ nhà't: Động vật nguyên sinh kí sinh trong cơ thể người. Ví dụ
như: vi trùng sốt rét có thể gây ra bệnh sốt rét.
Thứhai:Vi trùng giun, ví dụ như: giun đũa, chúng kí sinh trong nội
tạng hoặc trong mạch máu của cơ thể ngưòi gây ra các loại bệnh.
Thứ ba: kí sinli trùng kí sinh bề ngoài hoặc trên bề mặt da của cơ
thể người. Ví như: bọ chó... có khả năng truyền bệnh hoặc gây ra bệnh
ngoài da.
Mặc dù, kí sinh trùng có rất nhiều chủng loại thê nhưng chúng
cũng có những điểm giống nhau. Xét từ bản thân chúng, do sự phát
triển của các cơ quan như cơ quan bcám và cơ quan sinh sản vì vậy kí
sinh trùng trên cơ thể người rất dễ bcám vào cơ thể con người, hon nữa
khả năng sinh sôi nảy nở rất cao. Cũng bỏi vì kí sinh trùng trên cơ thể
ngưcri có thể trực tiếp hút dưỡng chất của ngưòi vì vậy cơ quan cảm
giác và cơ quan vận động của chúng đều đã thoái hóa, cơ quan tiêu hóa
cũng không phát triển.
Ký sinh trùng trên cơ thể người hút dưỡng chất trên cơ thể, phá hoại
các tổ chức, các cơ quan và tiết ra các độc tố như vậy chúng sẽ làm cho
con người dễ mắc bệnh. Những căn bệnh do kí sinh trùng gây nên được
gọi là bệnh kí sinh trùng. Tất cả các loài kí sinh trùng kí sinh trên cơ thể
con người đều có hại, tuy nhiên mức độ nặng nhẹ kliác nhau. Nhẹ thì
làm cho con ngưòi không đủ chất dinh dưỡng dẫn đến cơ thể suy nhưcx:,
nặng thì có thể thậm chí gây ra từ vong.
Các noi trên thê giói đều có loại bệnh kí sinh trùng. Hiện nay, cùng
vói cuộc sống cùa người dcân ngày Ccàng được nâng lên, chất lượng vệ
sinh y tê không ngìmg được cải thiện, công tác phòng chống bệnh kí sinh
trùng đã thu được những kết quả khả quan. Mặc dù vậy, vẫn phải có
những biện pháp phòng chống bệnh kí sinh trùng. Biện phcáp chủ yếu Icà
-

18

-

thực hiện việc quản lí phân và nước tiểu dọn dẹp vệ sinh noi công cộng
để xóa bỏ mầm mống vi trùng gây bệnh; bảo vệ nguồn nước để có được
nguồn nưóc ngọt sinh hoạt vệ sứih sạch sẽ. Tiêu diệt các loài côn trùng
truyền bệnh như muỗi, bọ gậy...; chú ý vệ sứứi cá nhân, bảo vệ giữ yên
môi trường xanh, sạch đẹp. Làm như vậy, cơ thể của chúng ta sẽ khỏe
mạnh, cuộc sống của chúng ta sẽ đẹp hon, tốt hon.

Tại Sdo giun đất là
"trợ thủ đắc lực củd nông dân"?
Ruộng rau, ruộng hoa sau khi mưa thường có rất nhiều giun đất bò
ra. Giun đất là locài động vật mà chúng ta thường thấy, nó thuộc loài
động vật có đốt trong loài động vật không xương sống. Gọi là động vật
có đốt, chủ yếu là do 2 đặc trưng sau: thứ nhất: cơ thể chúng được cấu
tạo bởi rất nhiều các đốt; thứ hai: các khoang cơ thể phân thành rất nhiều
buồng nliỏ. Cơ thể của giun đ...